بازاندیشی حقوقی قدرت: از سلطۀ نهادی تا حکمرانی الگوریتمی
نوع مقاله : علمی- پژوهشی
نویسنده:
معصومه گودرزی
دانشجوی دورۀ دکتری رشتۀ حقوق در دانشگاه تهران
Email: goudarzimasi13@gmail.com | ORCID: 0009-0004-1301-2972
DOI: https://doi.org/10.68138/nebras-140011
چکیده
مفهوم قدرت در کانون مناقشات فلسفۀ سیاسی، جامعه‌شناسی و حقوق عمومی قرار دارد و تحلیل آن مستلزم فراتر رفتن از تقلیل قدرت به اجبار و سلطۀ مستقیم است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که گذار از اشکال متمرکز و عیان قدرت به حکمرانی الگوریتمی و شبکه‌ای – که بخشی از فرایندهای تصمیم‌گیری، نظارت و تخصیص منابع را به سامانه‌های داده‌محور منتقل می‌کند – رابطۀ سنتی میان قدرت، اقتدار، مسئولیت و مشروعیت را دگرگون ساخته است؛ به گونه‌ای که پرسش اساسی این است که تصمیمات برخاسته از الگوریتم‌ها چگونه می‌توانند از منظر حقوقی و نهادی توجیه‌پذیر، قابل اعتراض و قابل انتساب باشند. در این راستا، پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش اسنادی، با بهره‌گیری از آرای متفکرانی چون وبر، فوکو، بوردیو، هابرماس، گیدنز و نای، این تحولات را واکاوی می‌کند. فرضیۀ پژوهش بر این استوار است که تحول دیجیتال قدرت را از میان نبرده، بلکه شیوه‌های اِعمال و بازتولید آن را پیچیده‌تر و کمتر قابل مشاهده کرده است. قدرت الگوریتمی جایگزین قدرت سیاسی و نهادی نیست، بلکه شکل جدیدی از کاربستِ قدرت در پیوند با آن‌هاست. از آنجا که ظرفیت اثرگذاری الگوریتمی به‌خودی‌خود اقتدار یا مشروعیت ایجاد نمی‌کند، قانونی بودن قدرت در عصر دیجیتال باید با معیارهایی چون شفافیت، پاسخگویی، امکان نظارت و اعتراض و حفظ عاملیت انسان همراه شود. نوآوری این پژوهش نیز در این است که حکمرانی الگوریتمی را نه یک پدیدۀ تنها فناورانه، بلکه شکل نوینی از اِعمال قدرت تلقی کرده و ابعاد حقوقی و نهادی آن را تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که قدرت، اقتدار، سلطه و مشروعیت مفاهیمی متمایز اند؛ قدرت ناظر بر ظرفیت اثرگذاری، اقتدار متضمن شناسایی اعتبار، و سلطه بیانگر تثبیت روابط نامتقارن است. در این میان، حقوق نقشِ دوگانه ایفا می‌کند؛ از یک سو به نهادینه‌سازی قدرت کمک می‌کند و از سوی دیگر، از طریق حکومت قانون، شفافیت و پاسخگویی، ابزارِ مهار آن در عصر دیجیتال است.
واژکان کلیدی: قدرت، اقتدار، مشروعیت حقوقی، رژیم‌های حقیقت، دولت و فناوری، مقاومت دیجیتال
موضوعات: حقوق عمومی، فلسفۀ سیاسی، حکمرانی دیجیتال
Reconceptualizing the Legal Dimensions of Power: From Institutional Domination to Algorithmic Governance
Masoma Godarzi
Ph.D. Student in Law at the University of Tehran
Email: goudarzimasi13@gmail.com | ORCID: 0009-0004-1301-2972
Abstract
Power remains a foundational concept in political philosophy, sociology, and public law; yet the emergence of algorithmic governance is challenging conventional understandings of how power is exercised, attributed, and legitimated. This study examines how the transition from centralized and visible forms of institutional domination toward data-driven and networked modes of governance is reshaping the relationship among power, authority, responsibility, and legal legitimacy. Drawing on a descriptive-analytical and documentary methodology, and critically engaging with the theoretical contributions of Max Weber, Michel Foucault, Pierre Bourdieu, Jürgen Habermas, Anthony Giddens, and Joseph Nye, the study argues that digitalization has not displaced power but reconfigured its modalities, rendering its operation increasingly dispersed, opaque, and technologically mediated. Algorithmic power is therefore conceptualized not as a substitute for political or institutional power, but as an emergent modality through which power is exercised, reproduced, and potentially obscured. The analysis distinguishes power as the capacity to shape outcomes, authority as socially and normatively recognized legitimacy, and domination as the institutionalization of asymmetrical relations. Within this configuration, law performs a dual function: it both institutionalizes power and constrains its exercise through the rule of law, transparency, accountability, effective oversight, contestability, and the protection of human agency. The study consequently situates algorithmic governance within a broader transformation of the legal and normative architecture of power in the digital age.
Keywords: Power, Authority, Legal Legitimacy, Regimes of Truth, State andTechnology, Digital Resistance
مراجع
منابع
آوتویت، ویلیام، و باتامور، تام( ۱۳۹۲). فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، ترجمۀ حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.
پیرسون، کریستوفر.( ۱۳۸۴). معنای مدرنیت: گفتگوی کریستوفر پیرسون با آنتونی گیدنز، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران: انتشارات کویر.
دورژه، موریس. (۱۳۵۸). جامعه شناسی سیاسی، ترجمۀ ابوالفضل قاضی، تهران: جاویدان.
دریفوس، هیوبرت، 1376، میشل فوکو، فراسوی ساخت‌گرایی و هرمنوتیک، ترجمۀ حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
ژولین فروند ( 1362)، جامعه شناسی ماکس وبر، ترجمۀ عبدالحسین نیک گهر، تهران: نیکان، 1362.
فوکو میشل (1388 ). اراده به دنستن، ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، چ پنجم، تهران: نشر نی.
کاستلز، مانوئل(۱۳۹۳ ). قدرت ارتباطات، ترجمۀ حسین بصیریان جهرمی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
وبر، ماکس( ۱۳۶۷). مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، ترجمۀ احمد صدارتی، تهران: نشر مرکز.
وبر، ماکس و دیگران ( 1379 ). عقلانیت و آزادی، ترجمۀ یدالله موقن و احمد تدین، تهران: هرمس.
هاگینز، ریچارد. (۱۳۸۷). دگرگونی مخاطبان سیاسی. در بری آکسفورد و ریچارد هاگینز (ویراستاران)، رسانه‌های جدید و سیاست، ترجمۀ بابک دربیکی، صص. ۱۹۷- ۲۳۲ ، انتشارات پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
منابع انگلیسی
Bachrach, P., & Baratz, M. S. (1962). Two Faces of Power. American Political Science Review, 56(4), 947–952. https://doi.org/10.2307/1952796
Benn, Claire, and Seth Lazar. 2022. “What’s Wrong with Automated Influence”, Canadian Journal of Philosophy, 52 (1): 125 – 48.
Bucher, T. (2018). If… then: Algorithmic power and politics. Oxford University Press.
Bourdieu, P. (1987). The Force of Law: Toward a Sociology of the Juridical Field. The Hastings Law Journal, no. 38.
Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (1992). An invitation to reflexive sociology. Chicago: University of Chicago Press.
Bourdieu, P. (1996). The rules of art: Genesis and structure of the literary field (S. Emanuel, Trans.). Stanford, CA: Stanford University Press. (Original work published 1992)
Dowding, K. (2006), ‘Three-Dimensional Power: A Discussion of Steven Lukes’ Power: A Radical View’, Political Studies Review, 4, 136–145.
Foucault, M. (1978). The history of sexuality: Vol. 1. An introduction (R. Hurley, Trans.). Penguin.
Gaventa, J. (2019). Power and Powerlessness: Quiescence and Rebellion in an Appalachian Valley (New ed.). University of Illinois Press.
Giddens, A. (1981). A contemporary critique of historical materialism. University of California Press.
Habermas, J. (1998). Between Facts and Norm: contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy. Boston: MIT Press.
Lukes, Steven (2021). Power: A Radical View (3rd ed.). London: Palgrave Macmillan.
Nye, J. S., Jr. (2008). Public Diplomacy and Soft Power. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Sciences, 616 (1): 94–109. doi:10.1177/00027162073116 99.
Ribot, J. C., & Peluso, N. L. (2003). A theory of access. Rural Sociology, 68 (2), 153–181. https://doi.org/10.1111/j.1549-0831.2003.tb00133.x.
Roberts, J. (2001). Trust and control in Anglo-American systems of corporate governance: The individualizing and socializing effects of processes of accountability. Human Relations, 54 (12), 1547–1572.
Reus-Smit, C. (2014). Power, Legitimacy, and Order. The Chinese Journal of International Politics, 7 (3), 341–359.
Wolf, E. R. (2001). Pathways of Power: Building an Anthropology of the Modern World. University of California Press.