قدرت میان سلطه و معنا: بازخوانی تطبیقی مفهوم قدرت در نظریۀ اجتماعی
نوع مقاله: علمی – پژوهشی
نویسنده:
دکتر سید محمد تقی موسوی
دکترای روابط بین الملل
Email: mosavi.said@yahoo.com | ORCID: 0000-0002-3534-321X
DOI: https://doi.org/10.68138/nebras-14007
چکیده
قدرت یکی از مفاهیم گسترده و درعین‌حال مناقشه‌برانگیز در نظریۀ اجتماعی است. در بخش مهمی از نظریه‌های کلاسیک، قدرت بیشتر با اِعمال اراده، فرمانروایی، اجبار و اطاعت فهم می‌شد؛ اما در نظریه‌های متأخر، تحلیل قدرت از چارچوب زور و اجبار فیزیکی فراتر رفته و نقش رضایت، فرهنگ، معنا، دانش، هنجار و گفتمان را نیز دربرگرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا این گسترش در فهم قدرت به معنای گذار از سلطه به معناست، یا سلطه در قالب سازوکارهای نمادین و گفتمانی به شیوه‌هایی پیچیده‌تر بازتولید می‌شود. این پژوهش با روش تحلیل مفهومی – تطبیقی و با تمرکز بر آثار منتخب ماکس وبر، آنتونیو گرامشی، پیر بوردیو و میشل فوکو، چهار صورت‌بندی مهم از قدرت در نظریۀ اجتماعی را بررسی می‌کند: قدرت، سلطه و اقتدار در نظریه وبر؛ هژمونی در اندیشه گرامشی؛ قدرت نمادین در نظریه بوردیو؛ و قدرت رابطه‌ای و گفتمانی در اندیشه فوکو. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این دیدگاه‌ها نه مراحل خطی و جایگزین یکدیگر، بلکه لایه‌هایی مکمل برای فهم قدرت اجتماعی‌اند. بنابراین، گسترش مفهوم قدرت به حذف سلطه نمی‌انجامد، بلکه دامنه تحلیل آن را از شکل‌های آشکار فرمان و اجبار به سازوکارهای فرهنگی، نمادین، معرفتی و گفتمانی سلطه بسط می‌دهد. در این چارچوب، معنا نه نقطه مقابل قدرت، بلکه یکی از عرصه‌های اعمال، مشروعیت‌بخشی و بازتولید روابط قدرت در جامعه است.
واژگان کلیدی : قدرت، معنا، هژمونی، سوژه، سلطه، اقتدار، دانش
- موضوعات: نظریۀ اجتماعی، جامعه‌شناسی سیاسی، نظریۀ قدرت
Power Between Domination and Meaning:
A Comparative Reconsideration of the Concept of Power in Social Theory
Said Mohammad Taqi Mosavi
PhD in International Relations
Email: mosavi.said@yahoo.com
ORCID: 0000-0002-3534-321X
Abstract
Power is one of the most expansive yet contentious concepts in social theory. In a significant strand of classical theories, power was primarily understood through the lens of will-imposition, dominion, coercion, and obedience; however, in contemporary theories, the analysis of power has transcended the confines of physical force and compulsion to encompass the roles of consent, culture, meaning, knowledge, norm, and discourse. The central inquiry of this research is whether this conceptual expansion signifies a transition from domination to meaning, or whether domination is reproduced in more complex modalities through symbolic and discursive mechanisms. Employing a conceptual-comparative methodology with a focus on the selected works of Max Weber, Antonio Gramsci, Pierre Bourdieu, and Michel Foucault, this study examines four major articulations of power in social theory: power, domination, and authority in Weber’s theory; hegemony in Gramsci’s thought; symbolic power in Bourdieu’s theory; and relational-discursive power in Foucault’s thought. The findings of the research demonstrate that these perspectives do not represent linear, mutually exclusive stages, but rather complementary strata for comprehending social power. Consequently, the expansion of the concept of power does not culminate in the erasure of domination; rather, it extends the scope of its analysis from overt forms of command and coercion to the cultural, symbolic, epistemic, and discursive mechanisms of subjugation. Within this framework, meaning is conceptualized not as the antithesis of power, but as one of the primary arenas for the exercise, legitimation, and reproduction of power relations within society.
Keywords: Power, meaning, hegemony, subject, domination, authority, knowledge
مراجع
بوردیو، پیر ( 1378 ). درباره تلویزیون و سلطه ژورنالیسم (ترجمۀ ناصر فکوهی). تهران: آشیان.
پارکین، فرانک (۱۳۹۴ ). ماکس وبر ( ترجمۀ شهناز مسمی‌پرست ). تهران: نشر ققنوس.
ترابی، سید مصطفی، و افروغ، عماد (۱۳۸۹). راهبرد سرمایه فرهنگی در هدایت نسل جوان. فصلنامۀ مطالعات راهبردی دفاعی، ۱۱(۱۱۲).
توسلی، غلامعباس (۱۳۸۷). جامعه‌شناسی فرهنگی بوردیو. در، مطالعات فرهنگی، مصرف فرهنگی و زندگی روزمره ایرانی ( به کوشش عباس کاظمی ). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد تهران.
فرقانی، محمد مهدی (۱۳۸۲ ). راه دراز گذار. تهران: فرهنگ و اندیشه.
فروند، ژولین( ۱۳۸۳) جامعه‌شناسی ماکس وبر (ترجمۀ عبدالحسین نیک‌گهر). تهران: توتیا.
میلز، سارا( ۱۳۸۹). میشل فوکو (ترجمۀ داریوش نوری). تهران: نشر مرکز.
نقیب‌زاده، احمد (۱۳۷۹ .( درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی.
نقیب‌زاده، احمد، و استوار، مجید (۱۳۹۱). بوردیو و قدرت نمادین. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی (سیاست)، ۴۲(۲)، ۲۷۹-۲۹۴.
وبر، ماکس و دیگران ( 1379). عقلانیت و آزادی: مقالاتی از ماکس وبر و درباره ماکس وبر ( ترجمۀ یدالله موقن و احمد تدین ). تهران: هرمس.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste (R. Nice, Trans.). Harvard University Press.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood Press.
Bourdieu, P. (1990). The logic of practice (R. Nice, Trans.). Stanford University Press.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.
Bourdieu, P. (1998). Practical reason: On the theory of action. Stanford University Press.
Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (1990). Reproduction in education, society and culture (R. Nice, Trans.). Sage Publications.
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge and the discourse on language (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1978). The history of sexuality: Vol. 1. An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1982). The subject and power. Critical Inquiry, 8(4), 777–795.
Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks (Q. Hoare & G. N. Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.