تحلیل گفتمان قدرت در اندیشه میشل فوکو: از قدرت/دانش تا سوژه‌سازی و هژمونی فرهنگی
نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسنده ها:
دکتر گلابشاه امانی
استاد فلسفه وجامعه شناسی دانشگاه کابل
Email: gulabshahamanii0@gmail.com | ORCID: 0000-0003-4519-0000
سنگر مسلمیار
نویسنده و پژوهشگر فلسفه
m.sangarmoslimyar321@gmail.com
https://doi.org/10.68138/nebras-140013
چکیده
قدرت از مفاهیم بنیادی در فلسفه، جامعه‌شناسی سیاسی و مطالعات فرهنگی است که در دوره‌های مختلف تاریخی تعاریف متفاوت از آن شده است. در بسیاری از رویکردهای کلاسیک، قدرت عمدتاً به‌عنوان توانایی فرد و گروه برای اعمال اراده بر دیگران و در ارتباط با دولت و قانون تبیین شده است. میشل فوکو با تغییر زاویه تحلیل، قدرت را نه به‌عنوان دارایی ثابت و قابل تملک، بلکه به‌عنوان مجموعه‌ای از روابط سیال و شبکه‌ای در نظر می‌گیرد که از طریق گفتمان، دانش، هنجار، نظارت، نهادها و شیوه‌های انضباطی عمل می‌کند. در این چارچوب، قدرت صرفاً سرکوبگر نیست، بلکه در تولید دانش، ، هویت و سوژه انسانی نیز نقش دارد. مقاله حاضر با روش نظری ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، رابطه میان قدرت و گفتمان را در اندیشه فوکو بررسی می‌کند. در بخش پیشینه، مطالعات معاصر درباره کاربرد تحلیل گفتمان فوکویی در حوزه‌هایی مانند آموزش، سیاست‌گذاری، رسانه‌های اجتماعی و سازمان‌ها بررسی شده است. سپس مفاهیم قدرت، گفتمان، قدرت/دانش، حقیقت، رژیم حقیقت، انضباط، نظارت، سوژه‌سازی و مقاومت در چارچوب نظری مقاله تحلیل می‌شوند. در ادامه، برای توضیح بعد فرهنگی قدرت، مفهوم هژمونی فرهنگی آنتونیو گرامشی به‌عنوان چارچوب مکمل مورد استفاده قرار می‌گیرد و تفاوت آن با رویکرد فوکو توضیح داده می‌شود. یافته‌های تحلیلی مقاله نشان می‌دهد که قدرت در جامعه معاصر را نمی‌توان تنها در تصمیم‌های رسمی دولت یا اعمال اجبار مستقیم جست‌وجو کرد؛ بلکه باید سازوکارهای تولید معنا، اعتباربخشی به دانش، تعیین هنجارها، و شکل‌دهی به هویت را نیز مورد توجه قرار داد. در نتیجه، تحلیل فوکویی می‌تواند برای فهم رابطه میان قدرت، فرهنگ، رسانه، دانش و هویت چارچوبی مناسب فراهم کند.
واژگان کلیدی: دگردیسی قدرت، اخلاق سیاسی، عقلانیت ابزاری، زیست‌جهان، نیهیلیسم کارکردی، چرخش وجودی، توانمندی در تعامل با دیگری.
موضوعات: نقش قدرت در تولید دانش، حقیقت، هویت و سوژه‌سازی
Article Title:
The Discourse of Power in Michel Foucault’s Thought: From Power/Knowledge to Subjectification and Cultural Hegemony
Authors:
Gulab Shah Amani, Ph.D
PhD in Sociology, Faculty Member and Sociology Lecturer at Kabul University Email: gulabshahamanii0@gmail.com | ORCID: 0000-0003-4519-0000
Sangar Muslimyar
Email: m.sangarmoslimyar321@gmail.com
DOI: https://doi.org/10.68138/nebras-140013
Abstract
Power is one of the fundamental concepts in philosophy, political sociology, and cultural studies. Throughout the history of social and political thought, power has been conceptualized in different ways. Classical approaches have often associated power with the capacity of individuals, groups, or institutions to impose their will on others, particularly through the state, law, sovereignty, and coercion. Michel Foucault challenged this understanding by conceptualizing power not as a fixed and possessable entity but as a relational and networked process operating through discourse, knowledge, norms, surveillance, classification, institutions, and disciplinary practices. From this perspective, power is not merely repressive; it is also productive because it contributes to the production of knowledge, truth, identities, and subjects. This article adopts a theoretical and analytical approach based on library research to examine the relationship between power and discourse in Foucault’s thought. The literature review examines recent studies applying Foucauldian discourse analysis to education, policy, social media, and organizational contexts. The theoretical framework then analyzes the concepts of power, discourse, power/knowledge, truth, regimes of truth, discipline, surveillance, subjectivation, and resistance. Antonio Gramsci’s concept of cultural hegemony is subsequently introduced as a complementary framework for analyzing the cultural dimension of power, while the theoretical differences between Foucault and Gramsci are maintained. The analysis suggests that power in contemporary societies cannot be understood solely through formal governmental decisions or direct coercion. It must also be examined through mechanisms of meaning production, knowledge validation, normalization, classification, and subject formation. Foucauldian analysis therefore provides a useful framework for examining the relationship between power, culture, media, knowledge, and identity, while Gramsci’s concept of hegemony adds the dimensions of consent and cultural and moral leadership.
Keywords: Power, Discourse, Michel Foucault, Power/Knowledge, Truth, Cultural Politics, Soft Power, Cultural Hegemony, Subjectivation.
مراجع
احمدی، ب. (۱۳۸۱). هایدگر و پرسش بنیادی. نشر مرکز.
افلاطون. (۱۳۹۸). جمهوری ( فؤاد روحانی، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی.
پولادی، ک. (۱۳۸۳). تاریخ اندیشه سیاسی در غرب(جلد سوم). نشر مرکز.
راش، م. (۱۳۷۷). جامعه و سیاست: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی (م. صبوری، مترجم). سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
فوکو، م. (۱۳۷۸الف). مراقبت و تنبیه: تولد زندان (ن. سرخوش و ا. جهاندیده، مترجمان). نشر نی.
فوکو، م. (۱۳۷۸ب). نظم گفتار . پرهام، مترجم). نشر آگه.
نش، ک. (۱۳۸۸). جامعه‌شناسی سیاسی معاصر: جهانی‌شدن، سیاست و قدرت (م.ت. دلفروز، مترجم). کویر.
نقیب‌زاده، ا. (۱۳۹۳). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی . سمت.
ضمیران، م. (۱۳۷۸). میشل فوکو: دانش و قدرت. هرمس.
منابع انگلیسی
Cvrtila, L. (2024). Truth politics and social media: Towards a Foucauldian approach. Politička Misao, 61(2), 7–28. https://doi.org/10.20901/pm.61.2.01
Esmat, I. M. (2024). Examining academic freedom within WB and UNESCO discourses on higher education: A Foucauldian discourse analysis. Policy Futures in Education, 22(7), 1357–1372. https://doi.org/10.1177/14782103241227257
Feng, J., Tang, J., Xiao, Y., & Zhu, C. (2024). Persuasion strategies of the major powers on social media: An analysis of the metadiscourse from the Chinese and American spokespersons’ tweets. Media and Communication, 2(4). https://doi.org/10.1177/27523543241283645
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge and the discourse on language (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Harper & Row.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1981). The order of discourse. In R. Young (Ed.), Untying the text: A post-structuralist reader (pp. 48–78). Routledge & Kegan Paul.
Friedrich, J., & Shanks, R. (2023). The prison of the body: School uniforms between discipline and governmentality. Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 44(1), 16–29.
Garden, A. (2024). Foucault and power: UK forest school as a socially constructed space for early years teachers and forest school leaders. Education 3–13, 1–14. https://doi.org/10.1080/03004279.2024.2404687
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. Nowell Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.
Han, S. (2024). What does basic academic competency education presuppose? A Foucauldian discourse analysis of the first comprehensive plan for ensuring basic academic competency. Educational Criticism, 55, 311–343. https://doi.org/10.23119/er.2024..55.311
Khan, T. H., & MacEachen, E. (2021). Foucauldian discourse analysis: An approach to poststructuralist social research. International Journal of Qualitative Methods, 20, 1–10. https://doi.org/10.1177/16094069211018009
Nash, K. (2010). Contemporary political sociology: Globalization, politics, and power (2nd ed.). Wiley-Blackwell.
Nye, J. S., Jr. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.
Shaw, S. (2024). The foundations of influencing policy and practice: How risk science discourse shaped government action during COVID-19. Risk Analysis. https://doi.org/10.1111/risa.14213
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
Xu, K., & Chen, J. (2024). Disciplining the online class: Control and resistance of rural students in China during the COVID-19 pandemic. Journal of Educational Change. https://doi.org/10.1177/17577438231187130
Yon, E.-S., & Moore, S. D. M. (2024). How can academics engage as public intellectuals on social media platforms? A Foucauldian discourse analysis of social media guidelines. Journal of Contemporary Issues in Education, 19(2), 37–63. https://doi.org/10.20355/jcie29604