معرفی کتاب
تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان
اثر تحقیقی دکتور سرو رسا رفیع زاده پژوهشگر افغانستانی مقیم امریکا با عنوان “تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان” توسط انتشارات مقصودی به چاپ رسید. این کتاب یکی از پژوهش های عمیق و ارزشمند در عرصۀ ادبیات داستانی افغانستان است که با واکاوی متون داستانی به تبیین یکی از مسایل پیچیدۀ جامعۀ افغانستان (زنان) پرداخته است. مسئلۀ زن از دیرباز تا کنون یکی از مسائل مورد توجه متفکران، نویسندگان و فیلسوفان جهان بوده و در این رابطه آراء و نظریه های گوناگونی از جانب آنان ارائه شده است.
واضح است که برای تبیین مقام و جایگاه زنان در طول تاریخ، باید متون و نصوص برجا مانده از دوره های مختلف را بررسی کرد. در افغانستان به دنبال تحولاتی که از نیمۀ دوم قرن بیستم به بعد اتفاق افتاد، مسئلۀ زنان همواره عرصۀ جدال ایدیولوژیک میان گروه های مختلف بوده است. به خصوص پس از کودتای 1979 که گروه های رقیب بر سرِ تعریف و بازتعریف هویت زن به جدال پرداختند و از آن برای مقاصد سیاسی و اهداف سلطهجویانه سود بردند. این وضعیت بر ادبیات معاصر افغانستان تأثیر گذاشت و نویسندگان زیادی موضوع زن را بنمایۀ آفرینشهای ادبی شان قرار دادند. توجه نگارنده به این موضوع و بازتاب مسائل زنان در ادبیات معاصر به پژوهش حاضر دامن زده و سه دهه ادبیات داستانی افغانستان را با دیدگاهی انتقادی بررسی کرده و در دسترس خوانندگان قرار داده است.
در این پژوهش داستانهای فارسی افغانستان با موضوع زن، از دهه های۶۰، ۷۰ و ۸۰ خورشیدی انتخاب شده و به روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تحلیل گفتمان، بر اساس مدل سه بعدی فرکلاف در سه سطح بررسی گردیده است. ابتدا موقعیت متن بررسی شده و به معرفی نویسنده و جایگاه اجتماعی او، مخاطبان او، كاركرد متن، بافت اجتماعی و موقعیت تاریخی آن پرداخته شده است. سپس در درون این بافت موقعیتی، در سطح توصیف، ویژگی های صوری متن بررسی شده و در سطح تفسیر، بافت بینامتنی و بیناگفتمانی متون بررسی گردیده است. در سطح تبیین به ارتباط مناسبات قدرت و ایدئولوژی های نهفته در متن به کنش گفتمان آن، و تأثیر گفتمان بر ساختارها و تحولات اجتماعی پرداخته شده است. است. نورمن فركلاف بین اهداف انتقادی و اهداف توصیفی گفتمان تمایز قایل شده است. وی با استفاده از مفاهیم گفتمان، ایدئولوژی و قدرت به بازنمایی سلطه و نابرابری در اجتماع پرداخته و بر نابرابری های پنهانی که از طریق زبان بازتولید میشود، انگشت میگذارد. وی هدفش را از مطالعۀ انتقادی زبان کاهش نابرابری های اجتماعی و نشان دادن نقش زبان در سلطۀ انسان ها بر یکدیگر میداند و در تحلیلهای خود سراغ متنهایی میرود که خود آن را مواجهۀ نابرابر قدرت میخواند. آنچه را بهعنوان پاسخ سئوال مقدر برای تبیین روش پژوهش در این کتاب در نظر گرفته شده، این است که چرا این رویکرد هم به جنبههای صوری متن میپردازد و هم به سطوح بالاتر از توصیف و مشخصات صوری توجه نشان میدهد؟ این شیوۀ تحلیل به دلیل پیچیدگی نظام زبان و ماهیت چند لایۀ آن است؛ زیرا زبان به عنوان یک نظام نشانهای که اجزای درونی آن در یک ارتباط ساختاری باهم در تعاملاند، از لایه ها و سطوح متعددی برخوردار است. رویکردی که میتواند به این شیوۀ تحلیل نظم و سامان بخشد، تحلیل گفتمان انتقادی است. در این رویکرد، زبان و گفتمان دارای سطوح و لایههایی است که در سطوح زبرین ساختارهای گفتمانمدار وجود دارد و در سطوح زیرین ایدئولوژی، روابط قدرت و سلطه جای دارد. ساختارهای گفتمانمدار رابطهای مستقیم و دیالکتیک با ایدئولوژی نهفته در سطوح زیرین متن دارد. آنچه در این جستار به عنوان داده های تحلیل مدنظر است، آثاری از ادبیات داستانی افغانستان با موضوع زنان را در بر میگیرد.
چاپ “تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان” بی گمان در عرصۀ ادبیات داستانی افغانستان ارزشمند و مهم شمرده می شود، به جهت اینکه از طرف درهم آمیزی مفاهیم گفتمان، ایدئولوژی و قدرت را نشان می دهد و از جانبِ دیگر به بازنمایی سلطه و نابرابری در اجتماع پرداخته و بر نابرابری های پنهانی که از رهگذرِ زبان بازتولید می شوند، انگشت می گذارد.
هیأت رهبری مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات نبراس چاپ کتابِ “تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان” را به نویسندۀ محترمِ آن دکتور سرو رسا رفیع زاده و جامعۀ علمی افغانستان تبریک می گوید.
نبراس به دانشجویان و دانشورانِ حوزه های ادبیات، فرهنگ و مطالعات امور زنان توصیه میکند برای آشنایی بیشتر با مباحثِ مربوط به مسائل زنان در ادبیات معاصر و بررسی ادبیات داستانی افغانستان با دیدگاهِ انتقادی، کتاب “تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان” را مطالعه نمایند.
شناسنامۀ كتاب:
نام کتاب: تحلیل گفتمان انتقادی تصویر زن در ادبیات داستانی افغانستان
نویسنده : دکتور سرو رسا رفیع زاده
تعداد صفحات: 328
ناشر : مؤسسۀ انتشارات مقصودی
محل نشر: کابل، افغانستان
سال نشر: 1401
