معرفی کتاب

از سنت بلخ تا مدرنیت پاریس

کتابِ “از سنت بلخ تا مدرنیت پاریس” اثر پروفیسور سید حسن اخلاق است که وجوه اشتراک سنتِ خرد گرایی مکتب فلسفی بلخ و روشن اندیشی متبلور در مدرنیت پاریس را بررسی نموده است.

این کتاب شامل مجموعۀ از مطالعات در موردِ موضوعات بحث برانگیز مربوط به درک روشن اندیشی برخاسته از مکتب بلخ و تمدن غرب است. پژوهش نخست به تفاوت ها و همانندی های ادبیات، فلسفه و نقادی می پردازد؛ مقالۀ دوم، سه شخصیت مهم فکری تأثیرگذار در افغانستان یعنی ابوزید بلخی، ابوالقاسم بلخی و ابوالمنصور ماتریدی را در تطبیق با یکدیگر و از جهت مفیدیتِ شان برای امروزِ افغانستان به بحث می گیرد. دو مقالۀ اخیرِ آن به بررسی اندیشه های سید جمال الدین افعانی می پردازد و ضمن اشاره به نکات برجسته و درس آموز سید، به طور اساسی به نقد وی هم می پردازد. بقیۀ مقالات، به نگاه تطبیقی به اندیشه های فارابی، این سینا، ابن رشد، غزالی و مولانا با ماکیاولی، روشن اندیشان و ژان ژاک روسو می پردازد. در این کتاب ایده های جدیدی مانندِ نگاه زمینی به سیاست فارابی، یا تصورِ پیشرفت در فلسفۀ ابن رشد مطرح شده که خود بحثی را در میان دانشوران درافکنده است. مقالات فوق هر کدام به نوبۀ خود می کوشند تا بر اساس عقل متعارف، دیالوگ بین فرهنگ ها، عالم ماقبل مدرن و مدرن، اسلام و غرب را نهادینه سازند. در مقدمۀ کتاب آمده است:

سرزمینی که بلخ بدان متعلق است، افغانستان، روزگاری طولانی یکی از کانون های بزرگ فرهنگ بشری بود و جای جای آن، الهام بخش زندگی، هنر، شناخت، همزیستی و مفاهمه، بدانسان که آوازه عظمت هرات، غزنی و بلخ آن تا کنون دلنواز و شعف زاست… روزگارانی، بلخ در اضافه به بامیان و با “بامی” خوانده شدن، شناخته می شد. بامیان و کاپیسا روزگاری کهن و پیش از حمله و تخریب چنگیز، محل تلاقی دو فرهنگ بزرگ بودایی(شرق) و یونانی (غرب) بود. از یکسو “گنبد بزرگ”، هزاران راهب بودایی را در خویش جای می داد که خود تاثیر فراوان بر دیانت بودایی داشت، از دیگر سو چونان “سرزمین یونانیان”، این “ملکه کوه ها”، “اسکندریه”ای را در خویش جای داده بود که به ترویج فرهنگ هلنی و دانش یونانی می پرداخت و بدینگونه حتی این این کمتر مورد توجه قرار گرفته ترین منطقه افغانستان، بذر بزرگترین همت های امروزین جهان را در خویش می پرورانید، مفاهمه غرب و شرق، گفتگوی دین و دنیا و تعامل دانش  وتعامل دانش و ارزش ( اخلاق، 1390: 6 )

“از سنت بلخ تا مدرنیت پاریس” در ادامۀ سلوكِ نویسنده در طرحِ گفتگو میان اسلام و غرب، یا مدرنیت غربی و سنتِ شرقی، به تأملاتی فلسفی پیرامون اندیشه هایی در بلخ و پاریس، دست زده است. اندیشه هایی كه در شكل گیری دو فرهنگِ گسترده و ژرف فوق، تأثیری تردیدناپذیر نهاده اند. نخست آنكه این اندیشه ها به متفكرانی تعلق دارند كه یا از بلخ اند یا از پاریس و یا پیرامون آن دو. به گونۀ مثال ابن سینا، ابوزید و ابوالقاسم از بلخ اند و فارابی، ابوالمنصور ماتریدی، ابوحامد غزالی و سید جمال الدین از بلخ تأثیر پذیرفته یا بر آن تأثیر نهاده اند. از آنسو سیدجمال مدتی را در پاریس به سر برده و شدیداً متأثر از آن ست، روسو بدانجا تعلق دارد و مهمتر آنكه رویكرد روشن اندیشانه، كه شهرتِ خویش را وامدارِ روشن اندیشی قرن هیجدهم فرانسه است، در سراسر اثر موج می زند. دوم آنكه این اندیشه ها بنیانی و سرنوشت ساز اند. زیرا نه تنها نمایۀ دو جهانِ گسترده اند كه زمینۀ گفتگو میان آن دو را می سازند و در واقع از فرو افتادن در توهمِ شكافِ تاریخی احتراز می بخشند.

 “از سنت بلخ تا مدرنیت پاریس” در واقع كوششی است در راه “روشنایی یابی”. این روشنایی یابی در پرتوِ كارها و تلاش های مفاخرِ فكری این دنیا كه به سرزمینِ ما یا تعلق دارند یا نسبت خواهند داشت، صورت می گیرد. می توان به درستی و آسانی پرسید كه چرا باید به آنان باز گردیم و در پرتوِ آنان راه بجوییم… نمی خواهیم از فارابی، ابن سینا، دكارت و روسو تقلید كنیم، تا برچسبِ “دنباله روی” گذشتگان دلسردمان سازد، بلكه می خواهیم همراه آنان اندیشیدن را تمرین كنیم و “روشِ” فلسفیدن را بیاموزیم تا راه خود را بیابیم، راهی كه آنان عمدتاً نمی شناختند و لذا سخنی پیرامون آن ندارند.

 شایان یادآوری است که از نویسنده این اثر گرانسنگ، کتاب های دیگر نیز در حوزه های معرفت، حکمت، فلسفه به نام های “از مولانا تا نیچه”، “گفتمان فلسفی اسلام و غرب” و “سنت روشن اندیشی در اسلام و غرب” به نشر رسیده  است.

 پروفیسور اخلاق هم اکنون مقیم امریکا است، ایشان افزون بر فعالیت های پژوهشی، به تدریس فلسفه، تفکر انتقادی، دین و اخلاق پزشکی در دانشگاه های نوتردام مریلند ایالت کاپن و کمیونتی کالج شمال ویرجینا مشغول می باشد.

شناسنامۀ کتاب:

نام کتاب: از سنت بلخ تا مدرنیت پاریس

نویسنده : پروفیسور سید حسن اخلاق

ناشر: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات نبراس و نشر سعید

محل نشر: کابل

سال نشر: 1390