قدرت در علوم انسانی: خوانشِ تبارشناسانه از منظر فوکو
نوع
مقاله: علمی – پژوهشی
نویسنده: دکتر فهیمه
نصیری
استادیار گروه علوم تربیتی و مشاوره، دانشگاه پیام
نور، تهران
Email: F_nasiri@pnu.ac.ir
ORCID: 0000-0002-5142-4378
DOI: 10.68138/nebras-14003
چکیده
علوم انسانی در سنت‌های کلاسیک معرفت‌شناختی،
همواره بر امکان دستیابی به معرفتی عینی و مستقل از مناسبات قدرت استوار بوده‌اند.
بااین‌حال، تبارشناسی میشل فوکو با صورت‌بندی پیوند «قدرت/ دانش»، این پیش‌فرض را
به پرسش می‌گیرد و نشان می‌دهد که تولید، اعتباربخشی و گردش دانش را نمی‌توان
مستقل از مناسبات قدرت، قواعد گفتمانی و سازوکارهای نهادی فهم کرد. بر این اساس،
مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، تحلیل چگونگی تأثیرگذاری سازوکارهای قدرت بر فرایند تولید
و مشروعیت‌بخشی به دانش در گسترۀ علوم انسانی و بررسی امکان عاملیتِ انتقادی در
برابرِ این سازوکارهاست. پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از خوانش
تبارشناسانۀ فوکویی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دانش علمی نه تنها
بازنمایی منفعلانه واقعیت، بلکه درون شبکه‌ای از قواعد گفتمانی، نهادها، معیارهای
اعتبار و سازوکارهای طرد و شمول شکل می‌گیرد. در این فرایند، «رژیم‌های حقیقت»
برخی گزاره‌ها و شیوه‌های دانستن را مشروعیت می‌بخشند و هم‌زمان، دانش‌ها و روایت‌های
به‌حاشیه‌رانده‌شده یا «دانش‌های تحت انقیاد» را از جایگاه معرفتی مسلط کنار می‌گذارند.
از این منظر، قدرت تنها در مقام نیروی سرکوبگر ظاهر نمی‌شود، بلکه از طریق تولید
حقیقت، شکل‌دهی به سوژه‌های شناسنده و تنظیم معیارهای مشروعیت معرفتی عمل می‌کند.
بااین‌حال، این وضعیت به معنای نفی امکان نقد و رهایی نیست؛ زیرا در منطق فوکویی،
هر صورت‌بندی قدرت با امکان مقاومت و بازاندیشی همراه است. بنابراین، علوم انسانی
را می‌توان نه فقط عرصۀ بازتولید قدرت، بلکه میدان منازعه بر سر حقیقت، تولید دانش
بدیل و گشودن امکان‌های تازه برای عاملیت انتقادی دانست.
واژگان کلیدی: تبارشناسی، گفتما، پاد گفتما، قدرت/
دانش، مشروعیت‌بخشی دانش، رژیم حقیقت، میشل فوکو
موضوعات: نظریۀ
قدرت، مطالعات فوکویی و نظریۀ انتقادی
Knowledge and Power in
the Human Sciences:
A Genealogical Reading
from a Foucault’s Perspective
Dr. Fahimeh Nasiri
Assistant Professor, Department
of Educational Sciences and Counseling, Payame Noor University, Tehran
Email: F_nasiri@pnu.ac.ir
ORCID: 0000-0002-5142-4378
Abstract
In classical paradigms, the human sciences have
conventionally been formulated upon the premise of neutrality and the objective
pursuit of truth. However, Michel Foucault’s critical and genealogical critique
of the inextricable nexus of “power/knowledge” confronts these positivist
presuppositions with a profound epistemological challenge. Employing a
descriptive-analytical method, this study aims to examine the mechanisms
through which the discourse of power operates in the production and
legitimation of knowledge across the human sciences. The findings reveal that
knowledge in the human sciences is inherently non-neutral; rather, it is a
byproduct of capillary networks of power and disciplinary techniques that
manage and normalize individuals through the apparatuses of “objectification”
and “subjectification.” Furthermore, academic institutions- by
institutionalizing “regimes of truth” and enforcing methodological standards of
exclusion and inclusion – legitimize conformist propositions while systematically
disqualifying “subjugated knowledges.” Ultimately, this study concludes that
the fundamental task of the researcher in the human sciences lies in
maintaining a critical ethos aimed at deconstructing the naturalized
entanglements between scientific authority and networks of power.
Keywords:Genealogy, Discourse,
Counter-Discourse, Power/Knowledge, Legitimation of Knowledge, Regime of Truth,
Michel Foucault
مراجع
بهرامی، محمدحسین، و محمدی، اصغر. (۱۴۰۳). تحلیل نظری گفتمان قدرت و دانش در اندیشه میشل فوکو. در هفتمین همایش بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
بهيان، شاپور. (۱۳۸۹). روش‌شناسی میشل فوکو. علوم اجتماعی، ۴(۸)، ۱–۲۱.
حاجلی، علی. (۱۳۹۵). فوکو، گفتمان، تحلیل گفتمان . فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۲ ( 42 )، ۶۳–۸۷.
حقیقی، شاهرخ ). ۱۳۹۳ ). گذار از مدرنیته (چاپ ششم). نشر آگه.
دژگاهی، صغری. (۱۳۸۹). دیرینه‌شناسی؛ راهبردی کیفی در تحقیقات علوم انسانی. روش‌شناسی علوم انسانی، ۱۶ (۶۳ )، ۱۱۷–۱۳۴.
جوادی، محسن، منفرد، مهدی، و صادقی‌نژاد سریزدی، علی. (۱۴۰۴). نقش قدرت در تولید دانش از منظر میشل فوکو و علامه طباطبایی . دوفصلنامه پژوهش‌های عقلی نوین، ۱۰(۲۰)، ۹۹–۱۲۱.
صالحی‌زاده، عبدالهادی. (۱۳۹۰). درآمدی بر تحلیل گفتمان میشل فوکو . نشریه معرفت فرهنگی اجتماعی، ۲ (۳)، ۱۱۳–۱۴۱.
نوری، مرتضی. (۱۴۰۱). روشنگری و سلطه: نقدی بر تحلیل‌های فوکو از گفتمان رهایی‌بخش روشنگری. نشریه پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، ۱۶(۳۸)، ۸۳۸–۸۶۸.
Ball, S. J. (2012). Performativity, commodification and commitment: An I-spy guide to the neoliberal university. British Journal of Educational Studies, 60(1), 17–28.
Bourdieu, P. (1988). Homo academicus (P. Collier, Trans.). Stanford University Press.
Eribon, D. (1991). Michel Foucault (B. Wing, Trans.). Harvard University Press.
Foucault, M. (1970). The order of things: An archaeology of the human sciences. Pantheon Books.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1978). The history of sexuality, Vol. 1: An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1976)
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1981). The order of discourse. In R. Young (Ed.), Untying the text: A post-structuralist reader (I. McLeod, Trans., pp. 48–78). Routledge & Kegan Paul.
Foucault, M. (1982). The subject and power. Critical Inquiry, 8(4), 777–795. https://doi.org/10.1086/656305.
Foucault, M. (1985). The use of pleasure: The history of sexuality, Vol. 2 (R. Hurley, Trans.). Vintage Books.
Foucault, M. (2003). Society must be defended: Lectures at the Collège de France, 1975–76 (D. Macey, Trans.). Picador.
Gutting, G., & Oksala, J. (2022). Michel Foucault. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 ed.). Metaphysics Research Lab, Stanford University.
Hall, S. (2001). The work of representation. In S. Hall (Ed.), Representation: Cultural representations and signifying practices (pp. 13–74). SAGE Publications/Open University.
Lipman, M. (2003). Thinking in education (2nd ed.). Cambridge University Press.
Lyotard, J.-F. (1984). The postmodern condition: A report on knowledge (G. Bennington & B. Massumi, Trans.). University of Minnesota Press.
Macey, D. (1993). The lives of Michel Foucault. Pantheon Books.
Mills, S. (2003). Michel Foucault. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203380437
Osborne, P. (2015). Problematizing disciplinarity, transdisciplinary problematics. Theory, Culture & Society, 32(5–6), 3–35. https://doi.org/10.1177/0263276415592245
Poorghorban, Y. (2023). On Michel Foucault: Power/knowledge, discourse, and subjectivity. OKARA: Jurnal Bahasa dan Sastra, 17(2), 318–328. https://doi.org/10.19105/ojbs.v17i2.9749
Popkewitz, T. S. (1998). Struggling for the soul: The politics of schooling and the construction of the teacher. Teachers College Press.
Rabinow, P. (Ed.). (1984). The Foucault reader. Pantheon Books.
Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
Terdiman, R. (1985). Discourse/counter-discourse: The theory and practice of symbolic resistance in nineteenth-century France. Cornell University Press.
Townley, B. (1993). Foucault, power/knowledge, and its relevance for human resource management. The Academy of Management Review, 18(3), 518–545. https://doi.org/10.5465/amr.1993.9309035149
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.