تفکر انتقادی؛ بنیانهای فلسفی و کاربستهای آموزشی و اجتماعی
نوع مقاله: پژوهشی
نویسنده: دکتر گلابشاه امانی
دکتری جامعهشناسی و استاد دانشگاه کابل
Email: gulabshahamanii0@gmail.com | ORCID: 0000-0003-4519-0000
چکیده
تفکر انتقادی یکی از بنیادیترین شیوههای اندیشیدن است که ذهن را از پذیرشِ خام اطلاعات به سوی تحلیل، ارزیابی و داوری مبتنی بر دلیل هدایت میکند. این پژوهش با هدف تبیین بنیانهای فلسفی و بررسی کاربستهای آموزشی و اجتماعی تفکر انتقادی انجام شده است. روش تحقیق، توصیفیـتحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تفکر انتقادی بر چهار بنیان اصلیِ معرفتشناختی، منطقی، روششناختی و اخلاقی استوار است. این بنیانها امکان داوریِ سنجیده، استدلالمحورَ و آگاهانه را فراهم میسازند و بهعنوان ارکان اساسیِ سنجشگری، از یک سو به انسجام معرفتی و از سوی دیگر به دقت برهانی یاری میرسانند. در حوزۀ آموزش، تفکر انتقادی موجب گذار از آموزش حافظهمحور به آموزش فهممحور میشود و نقش معلم و یادگیرنده را بهگونهای بنیادین بازتعریف میکند. در حوزۀ اجتماعی نیز این رویکرد به ارتقای آگاهی عمومی، تقویت گفتوگوی عقلانی، کاهش تعصب و افزایش مسئولیتپذیری اجتماعی منجر میشود. در نهایت، تفکر انتقادی نه تنها یک مهارت، بلکه شیوهای از زیستن عقلانی است که انسان را از انفعال فکری به کنش آگاهانه و مسئولانه سوق میدهد.
واژگان کلیدی: آموزش فهممحور، اخلاق اندیشه، تفکر انتقادی، عقلانیت نقاد، فلسفۀ تعلیم و تربیت، کنش اجتماعی، معرفتشناسی
موضوعات: فلسفه/ علوم تربیتی/ مطالعات تفکر انتقادی
عنوان مقاله English
Critical Thinking: Philosophical Foundations and Educational and Social Applications
نویسنده English
Gulab Shah Amani, Ph.D.
PhD in Sociology, Faculty Member and Sociology Lecturer at Kabul University
Email: gulabshahamanii0@gmail.com | ORCID: 0000-0003-4519-0000
چکیده English
Critical thinking is among the most fundamental modes of reflecting and thinking, guiding the mind from the unbiased acceptance of information toward analysis, evaluation, and reasoned judgment. This study aims to clarify the philosophical foundations of critical thinking and to examine its educational and social applications. The research adopts a descriptive–analytical method based on documentary sources. The findings indicate that critical thinking rests upon four principal foundations: epistemological, logical, methodological, and ethical. These foundations make it possible for balanced, reason-based, and informed judgment and, as essential pillars of evaluative inquiry, contribute to epistemic coherence and to the rigor of argumentation. In education, critical thinking facilitates a shift from rote-learning, memory-based instruction to thinking-oriented learning, fundamentally redefining the roles of teacher and learner. In the social sphere, this approach promotes public awareness, strengthens rational dialogue, reduces prejudice, and enhances social responsibility. In short, critical thinking serves beyond a skill but as a mode of rational existence that moves individuals from intellectual passivity to conscious and responsible actors.
واژگان کلیدی: English
Learning-centered education, ethical thought, critical thinking, critical rationality, philosophy of education, social action, epistemology
مراجع
منابع فارسی
آزاد ارمکی، تقی. (۱۳۹۰). تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام. نشر علم.
بنیسی، پروین و میرزایی، فروزان. (۱۳۹۶). اثربخشی آموزش فلسفه به کودکان بر پرورش تفکر انتقادی و خلاق. فصلنامه تفکر و کودک، ۸ (۱)، ۱-۱۸.
بهشتی، سعید. (۱۳۸۹). تأملات فلسفی در تعلیم و تربیت. شرکت چاپ و نشر بینالملل.
بیرونی، ابوریحان. (۱۳۷۷). آثار الباقیه عن القرون الخالیه (ترجمه اکبر داناسرشت). امیرکبیر.
پاول، ریچارد و الدر، لیندا. (۱۴۰۳). مفهومها و ابزارهای تفکر انتقادی (ترجمه اکبر سلطانی و مریم آقازاده). فرهنگ نشر نو.
حسینی، محمد و حسینی، علی. (۱۳۹۰). بررسی بنیانهای اخلاقی نقد در متون آموزشی. پژوهش در برنامهریزی درسی، ۸(۲)، ۳-۱۵.
دورانت، ویل. (۱۳۷۴). لذات فلسفه: پژوهشی در سرگذشت و سرنوشت بشر (ترجمه عباس زریاب خوئی). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
زکی، محمدعلی. (۱۳۹۲). آموزش جامعهشناسی و تفکر انتقادی زنان. جامعهشناسی کاربردی، ۲۴(۳)، ۳۴-۵۶.
سزگین، فؤاد. (۱۳۷۱). تاریخ نگارشهای عربی: ریاضیات، نجوم، زمانسنجی (ترجمه مؤسسه نشر فهرست). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
سیدقریشی، میرقاسم. (۱۳۹۵). تحلیل جایگاه عقل در الطب الروحانی محمد بن زکریای رازی. مجله تاریخ پزشکی، ۸(۲۷)، ۱۷۵-۱۹۲.
شریعتمداری، علی. (۱۳۹۳). اصول و فلسفه تعلیم و تربیت. انتشارات امیرکبیر.
شعبانی، حسن. (۱۳۸۵). مهارتهای آموزشی و پرورشی: روشها و فنون تدریس. سمت.
صیفوری، ویدا. (۱۳۸۹). پیش به سوی تفکر انتقادی. کتاب سال، ۲۱(۲)، ۳۸-۵۵.
عربمازار یزدی، علی. (۱۳۸۴). مهارتها در تفکر انتقادی. دانشگاه علامه طباطبایی.
فارابی، ابونصر. (۱۳۸۹). احصاء العلوم (ترجمه حسین خدیوجم). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فریره، پائولو. (۱۳۹۸). آموزش انتقادی (ترجمه منصوره کاویانی). آگاه.
فیشر، رابرت. (۱۳۸۶). آموزش تفکر به کودکان (ترجمه مسعود صفاییمقدم و افسانه نجاریان). نشر رسش.
کارول، رابرت. (۱۳۹۳). راهنمای تفکر انتقادی و اخلاق گفتگو (ترجمه مریم تقدیسی). ققنوس.
کاسیرر، ارنست. (۱۳۷۰). فلسفه روشنگری (ترجمه یدالله موقن). انتشارات نیلوفر.
کاسیرر، ارنست. (۱۳۷۸). فلسفۀ صورتهای سمبلیک (ترجمه یدالله موقن). انتشارات هرمس.
کرمی، محمدجواد. (۱۳۹۰). روششناسی ابنسینا در طبقهبندی علوم عقلانی. فلسفه و کلام اسلامی، ۴۴ (۱)، ۲۱۱-۲۳۲.
مایرز، چت. (۱۳۷۴). آموزش تفکر انتقادی (ترجمه خدایار ابیلی). سمت.
ملکی، حسن و حبیبیپور، کرم. (۱۳۸۶). پرورش تفکر انتقادی هدف اساسی تعلیم و تربیت. فصلنامه نوآوریهای آموزشی، ۶ (۱۹)، ۹۳-۱۲۰.
مؤمنی، مصطفی و مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۶). ابنسینا؛ فیلسوفی تجربهگرا یا عقلگرا؟. حکمت و فلسفه، ۱۳(۴)، ۳۳-۶۶.
میلر، جان پیتر. (۱۳۸۲). نظریههای برنامه درسی (ترجمه محمود مهرمحمدی). سمت.
نقیبزاده، میرعبدالحسین. (۱۳۷۲). درآمدی به فلسفه. طهوری.
نقیبزاده، میرعبدالحسين و نوروزی، رضاعلی. (۱۳۸۸). تحلیلی بر اهداف تربیت اخلاقی و اجتماعی از دیدگاه هابرماس با تاکید بر نظریه کنش ارتباطی. جامعهشناسی کاربردی، ۲۱(۱)، ۱۲۳-۱۴۲.
نیکفر، محمدرضا. (۱۳۸۵، ۲۷ مرداد). ارزشهای پایه در اندیشه انتقادی. رادیو زمانه. https://zamaaneh.com/nikfar/2006/08/post_2.html
منبع عربی
ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۳ق). الاشارات و التنبیهات (مع الشرح للمحقق طوسی). نشر البلاغه.
منابع انگلیسی
Fisher, A. (2011). Critical thinking: An introduction. Cambridge University Press.
Gallagher, S. (2017). Theory, practice and performance. Connection Science, 29(1), 106–118. https://doi.org/10.1080/09540091.2016.1272098
Habermas, J. (1972). Knowledge and human interests (J. J. Shapiro, Trans.). Heinemann Press.
Pithers, B., & Soden, R. (2000). Critical thinking in education: A review. Educational Research, 42(3), 237–249.
Walters, K. S. (1994). Re-thinking reason: New perspectives in critical thinking. SUNY Press.