قدرت، گفتمان و نظم سیاسی: خوانش انتقادی فوکو
نوع مقاله: علمی – پژوهشی
نویسنده: دکتر محمد قاسم وفایی زاده
استاد مطالعات جنگ و صلح، دانشکده مطالعات بین الملل، دانشگاه کانازاوا، جاپان
Email: wafayezada@staff.kanazawa-u.ac.jp | ORCID: 0009-0003-4195-3297
DOI: https://doi.org/10.68138/nebras-14009
چکیده
چگونگی شکل‌گیری، تثبیت، بازتولید و فروپاشی نظم‌های سیاسی یکی از مسائل اساسی نظریۀ سیاسی و اجتماعی است. بخش مهمی از نظریه های سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در آثار میشل فوکو، بر رابطۀ متقابل قدرت و گفتمان، تولید دانش، نظام حقیقت، روند عادی‌سازی و مقاومت برای تحلیل عملکرد قدرت تمرکز نموده و چهارچوبِ پویا برای تحلیل عملکرد قدرت ارائه می نماید. برپایۀ این رویکرد، قدرت تنها از طریق اجبار مستقیم اِعمال نمی‌شود، بلکه از طریق نهادها، دانش، طبقه‌بندی‌ها و گفتمان‌ها در زندگی روزمره نفوذ و خود را بازتولید می‌کند. قدرت و گفتمان در ارتباط دو سویه در تولید و بازتولید یکدیگر نقش دارند و زمینه های اجتماعی و سازمان ها و مجاری قدرت را متأثر می سازند. آرای فوکو در باب قدرت و نقش گفتمان تأثیر عمیق و گسترده ای بر مطالعات قدرت داشته است. با این حال، مقاله حاضر با بررسی انتقادی نظریات فوکو، توانایی دوگانه قدرت و گفتمان را در تحلیل فرایند شکل گیری نظم سیاسی و سامان اجتماعی و تعامل آن با معیار های حقیقت و عدالت و ارزش های بنیادین اجتماعی را به بررسی می گیرد. نویسنده با تمرکز بر جوامع درگیر نابسامانی سیاسی و منازعات داخلی با تجربۀ گسست سیاسی و حتی انقطاع تاریخی جامعیت قدرت-گفتمان را در تحلیل دینامیزم تحول و تداوم و رسیدن به ثبات و نظم سیاسی بسنده نمی داند و در نتیجه استدلال می‌کند که برای فهم سرشت قدرت و گفتمان در جوامع متکثر و نابسامان که با گسست سیاسی پیاپی مواجه اند، به چارچوبِ پویا و چندمنبعی برای تحلیل قدرت نیاز است.
واژگان کلیدی: قدرت، گفتمان، فوکو، نظم سیاسی، گسست سیاسی، مقاومت، مشروعیت، همگرایی استراتژیک، بی‌ثباتی سیاسی
موضوعات: اندیشۀ سیاسی معاصر، جامعه‌شناسی قدرت
Power, Discourse, and Political Order: A Critical Reading of Foucault
Dr. M. Qasim Wafayezada
Professor of War and Peace Studies, Faculty of International Studies, Kanazawa University, Japan
Email: wafayezada@staff.kanazawa-u.ac.jp | ORCID: 0009-0003-4195-3297
Abstract
The formation, consolidation, reproduction, and collapse of political orders are among the fundamental concerns of political and social theory. A significant body of political and social theory, particularly the work of Michel Foucault, focuses on the interplay between power and discourse, the production of knowledge, regimes of truth, processes of normalization, and resistance to analyze how power operates, offering a dynamic framework for understanding its functioning. From this perspective, power is not exercised solely through direct coercion; rather, it permeates everyday life and reproduces itself through institutions, knowledge, classifications, and discourses. Power and discourse are mutually constitutive and reinforcing, contributing to each other’s production and reproduction while shaping social contexts, organizations, and channels of power. Foucault’s views on power and the role of discourse have had a profound and far-reaching influence on the study of power. Nevertheless, through a critical examination of Foucault’s theories, this article investigates the power–discourse nexus’s capacity to explain the formation of political order and social organization, as well as its interaction with fundamental social values and norms of truth, justice, and legitimacy. Focusing on societies experiencing political instability and internal conflict, marked by political ruptures and even historical discontinuities, the author argues that the power–discourse framework alone is insufficient to account for the dynamics of continuity and change, and the emergence of political stability and order. The article therefore contends that understanding power and discourse in plural and politically unstable societies, particularly those experiencing recurrent political ruptures, requires a dynamic, multi-source framework for analyzing how power operates.
Keywords: Power, discourse, Foucault, political order, political rupture, resistance, legitimacy, strategic convergence, political instability.
مراجع
+ مراجع
منابع فارسی
فوکو، میشل. (۱۳۷۸). مراقبت و تنبیه: تولد زندان (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، مترجمان). تهران: نشر نی.
لوکس، استیون. (۱۳۷۰). قدرت: فر انسانی یا شر شیطانی (فرهنگ رجایی، مترجم). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
هیندیس، باری. (۱۳۸۰). گفتارهای قدرت: از هابز تا فوکو (مرتضی یونسی، مترجم). تهران: نشر شیرازه.
+ مراجع
منابع انگلیسی
Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.
Brownlee, J., Masoud, T., & Reynolds, A. (2015). The Arab Spring: Pathways of repression and reform. Oxford University Press.
Caluya, G. (2010). The post-panoptic society? Reassessing Foucault in surveillance studies. Social Identities, 16 (5), 621–633. https://doi.org/10.1080/13504630.2010.509565
Eisenberg, L. Z., & Caplan, N. (2025). Negotiating Arab-Israeli peace: Patterns, problems, possibilities (3rd ed.). Indiana University Press.
Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Tavistock Publications.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1975)
Foucault, M. (1978). The history of sexuality: Vol. 1. An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1976)
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1981). The order of discourse. In R. Young (Ed.), Untying the text: A post-structuralist reader (pp. 48–78). Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1971).
Foucault, M. (1982). The subject and power. In H. L. Dreyfus & P. Rabinow, Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics (pp. 208–226). University of Chicago Press.
Foucault, M. (1984). The ethics of the concern for self as a practice of freedom. In P. Rabinow (Ed.), Ethics: Subjectivity and truth (pp. 281–301). The New Press.
Fraser, N. (1981). Foucault on modern power: Empirical insights and normative confusions. Praxis International, 1(3), 272–287.
Fraser, N. (1989). Unruly practices: Power, discourse, and gender in contemporary social theory. University of Minnesota Press.
Gelvin, J. L. (2018). The new Middle East: What everyone needs to know. Oxford University Press.
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. Nowell Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.
Habermas, J. (1987). The philosophical discourse of modernity: Twelve lectures (F. Lawrence, Trans.). MIT Press.
Hegel, G. W. F. (2010). The science of logic (G. di Giovanni, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1812–1816)
Honneth, A. (1993). The critique of power: Reflective stages in a critical social theory (K. Baynes, Trans.). MIT Press.
Huntington, S. P. (1968). Political order in changing societies. Yale University Press.
Laclau, E., & Mouffe, C. (1985). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics. Verso.
Lukes, S. (2005). Power: A radical view (2nd ed.). Palgrave Macmillan.
Mako, S., & Moghadam, V. M. (2021). Pathways to democratization: The Arab Spring in comparative perspective. In After the Arab uprisings. Cambridge University Press.
Mann, M. (1986). The sources of social power: Vol. 1. A history of power from the beginning to AD 1760. Cambridge University Press.
Mann, M. (1993). The sources of social power: Vol. 2. The rise of classes and nation-states, 1760–1914. Cambridge University Press.
Rawls, J. (1993). Political liberalism. Columbia University Press.
Rodríguez García, J. M. (2001). Scientia potestas est – Knowledge is power: Francis Bacon to Michel Foucault. Neohelicon, 28 (1), 109–121.
Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
Scott, J. C. (1990). Domination and the arts of resistance: Hidden transcripts. Yale University Press.
Spengler, O. (1926). The decline of the West: Vol. 1. Form and actuality (C. F. Atkinson, Trans.). Alfred A. Knopf. (Original work published 1918)
Taylor, C. (1984). Foucault on Freedom and Truth. Political Theory, 12 (2), 152–183. https://doi.org/10.1177/0090591784012002002
Taylor, C. (1985). Foucault on freedom and truth. In Philosophy and the human sciences: Philosophical papers 2 (pp. 152–184). Cambridge University Press.
Taylor, C. (1989). Taylor and Foucault on Power and Freedom: A Reply. Political Studies, 37(2), 277–281. https://doi.org/10.1111/j.1467-9248.1989.tb01483.x
Tilly, C. (1978). From mobilization to revolution. Addison-Wesley.
Tilly, C. (1985). War Making and State Making as Organized Crime. In P. B. Evans, D. Rueschemeyer, & T. Skocpol (Eds.), Bringing the State Back In (pp. 169–191). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511628283.008
Tilly, C. (1990). Coercion, capital, and European states, AD 990–1992. Blackwell.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.