نوع مقاله: پژوهشی

نویسنده: عطیه رضوی

کارشناس ارشد حقوق بشر

E- mail: atyarazawi@gmail.com

  چکیده

نظریۀ بینامتنیت که در میانه‌های سدۀ بیستم  توسط ژولیا کریستوا  و با الهام از اندیشه های میخایل باختین  صورت‌بندی شد، به تدریج به یکی از مفاهیم قابل اعتنا در نظریهٔ ادبی و مطالعات فرهنگی بدل گردید. کریستوا، در فضای فکری پسا‌ساختارگرایی، متن را نه واحدِ بسته و خودبسنده، بلکه شبکه‌ای پویا از ارجاعات، نقل‌قول‌ها و دگرگونی‌های متنی می‌دید. او متن را "موزاییکی از نقل‌قول‌ها" تعریف کرد، دیدگاهی که به‌زودی با تأکید رولان بارت  بر "مرگ مؤلف" و با تحلیل میشل فوکو  از نوشتارِ نقل‌قول‌محور در آثار فلوبر  گسترش یافت. این دیدگاه، به تدریج مرزهای تحلیل متن را فراتر برد و امکان بازاندیشی در چیستی ساختار هویت، کنش فرهنگی و بازآفرینی معنا را فراهم ساخت. پژوهش حاضر، با رویکردی تبارشناسانه، بنیان‌های معرفت‌شناختی، فلسفی و تاریخی شکل‌گیری نظریۀ بینامتنیت را واکاوی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه تحولات مدرن و پست‌مدرن - از جمله فروپاشی مرکز معنا، افول جایگاه مؤلف، و فعال‌شدن خواننده - زمینه‌های ظهور این نظریه را فراهم آوردند. در این چارچوب، مسئلهٔ اصالت و خلاقیت نیز بازاندیشی می‌شود. جایی که پیش‌تر خلاقیت به‌مثابۀ نمود نبوغ فردی و مستقل قلمداد می‌شد، اکنون به‌مثابۀ بازترکیب و بازآفرینی در دل میدان بینامتنی تعریف می‌ گردد؛ متنی که حاصل تعاملات پیچیدهٔ فرهنگی و تاریخی است و نه زاییدۀ ذهنِ منزوی. متن در این نگرش، نه تنها محصول فرد، بلکه نمادی از پیوستگی و تداوم مستمر میان متون، سنت‌ها و فرهنگ‌هاست. نظریۀ بینامتنیت، با تأکید بر گشودگی متن به سوی دیگر متون و بافت‌های فرهنگی، تصویری از جریان بی‌پایان معنا و پیوستگی در تجربهٔ ادبی ارائه می‌دهد؛ چشم‌اندازی که با زیست دیجیتال و جهانی‌شدۀ امروز هماهنگی و سازگاری دارد و امکان فهم نوینی از ارتباطات میان‌فرهنگی و بازآفرینی معنا را فراهم می‌سازد

واژگان کلیدی:  بینامتنیت، مرگ مؤلف، سیالیت معنا، تبارشناسی مفهومی، اصالت، بازنویسی

موضوعات: بینامتنیت، بازآفرینی معنا، نقش خواننده، تحول خلاقیت ادبی